(schriftelijke) weak signal-reflectie

De weak signal reflectieanalyse

De weak signal reflectieanalyse onderzoekt hoe een eerste indruk, een merkbare verandering of een verschil in verwachting betekenis krijgt in de reacties van betrokkenen, en welke volgende stap die betekenis kan verhelderen. De analyse gaat over één afgebakend moment en één centrale reflectievraag. Ze leidt tot een controleerbare analyse voor de reflectieschrijver en een zelfstandig leesbare notitie voor de opdrachtgever. Beide komen uit bij één uitvoerbaar vervolg. Dezelfde werkwijze kan volledig schriftelijk worden doorlopen, inclusief het voorleggen van voorlopige lezingen, het verwerken van correcties en de terugblik.

 

Bij face-to-face-sessies gebruik ik het 6 ICS-denkmodel uit Boek 1, §13.2 om de beweging van opmerken naar handelen te onderzoeken. De RADAR-werkwijze bepaalt hoe de reflectieschrijver gegevens verzamelt, het fragment analyseert en rapporteert. Die keuze maakt het mogelijk om achteraf terug te kijken op wat al gebeurde én vooruit te kijken naar wat betrokkenen vervolgens kunnen proberen.

1. Wat begint als signaal?

Een proto-signaal is een vluchtige, nog moeilijk te duiden gewaarwording dat er iets afwijkt. Iemand merkt bijvoorbeeld spanning bij zichzelf op voordat diegene kan zeggen waarom. Een zwak signaal kan een concretere aanwijzing zijn waarvan de betekenis nog onzeker is, zoals een plotselinge stilte na een voorstel of een verandering in tempo. Ook woorden, een handeling of het uitblijven van een verwachte reactie kunnen aanleiding geven tot reflectie. Een eerste indruk kan voldoende zijn voor een gerichte vraag. De betekenis en eventuele oorzaak blijven onderzoekbaar.

Leg meteen vast wie wat opmerkte, wanneer, in welke situatie en via welke bron. Maak bijvoorbeeld onderscheid tussen ‘De begeleider herinnert zich een korte stilte’, ‘De begeleider zegt dat die spanning voelde’ en ‘De reflectieschrijver vraagt zich af of de voorgestelde eerste stap anders werd begrepen’. Dat zijn respectievelijk een gerapporteerde waarneming, een eigen ervaring en een voorlopige interpretatie. De aanwijzing kan bij nader onderzoek aan belang winnen, een andere betekenis krijgen of haar betekenis verliezen. Dit sluit aan bij het onderscheid tussen proto-signaal en zwak signaal in Boek 1 en Boek 2.

2. Twee perspectieven op hetzelfde fragment

Het voorspellende brein. Onderzoek per persoon wat die verwachtte, opmerkte, voelde, dacht en deed, en of diegene de eigen verwachting of verklaring bijstelde. Een voorspellingsfout betekent hier dat iets volgens die persoon anders liep dan verwacht. Precisie gaat over het gewicht dat een aanwijzing of verwachting krijgt. In de reflectie onderzoek je bijvoorbeeld waarom iemand een kort ‘ja’ zwaar liet wegen en wat aanleiding gaf om die lezing te herzien. Mensen kunnen hun uitleg bijstellen, aanvullende informatie zoeken of handelen op basis van hun eerste uitleg. Dat handelen verandert op zijn beurt wat er vervolgens te zien, te horen of te lezen is. Een eigen lichamelijke ervaring krijgt een bronvermelding. Een mogelijke invloed van tijd, tempo of omgeving blijft een vraag zolang de gegevens daarover open zijn.

Complex Responsive Processes (CRP). Onderzoek hoe mensen in concrete interacties op elkaar vooruitlopen en reageren. Volg het gebaar, het antwoord en de volgende reactie. Een uitnodiging krijgt mede betekenis door wat de ander ermee doet en door hoe de eerste persoon daarop voortbouwt. Ook een correctie, uitstel of verandering van onderwerp kan de richting veranderen. Vraag wie een onderwerp kan openen, wiens uitleg gewicht krijgt, wie kan weigeren of corrigeren en wie bepaalt wat in het verslag komt. Rollen, afhankelijkheden, afspraken en routines zijn zichtbaar in wat mensen in dit moment mogelijk maken of begrenzen. Een terugkerend patroon wordt voortgebracht doordat personen het in nieuwe situaties herhalen of wijzigen.

RADAR verbindt beide perspectieven. Wederzijdse anticipatie gaat over hoe mensen op elkaars mogelijke reacties vooruitlopen. Afstemming wordt zichtbaar in de manier waarop opeenvolgende bijdragen op elkaar aansluiten, uiteenlopen of worden hersteld. Relationele resonantie gaat over mogelijk nieuw wederzijds begrip. Onderzoek dan afzonderlijk wat ieder in een formulering herkent en welk verschil blijft. Een gezamenlijk vervolg kan soms al worden afgesproken terwijl de betrokkenen het eerdere moment verschillend blijven begrijpen. Zie Boek 3, in het bijzonder de uitwerking van RADAR en de DAR-gespreksanalyse.